નમસ્કાર વિદ્યાર્થીમિત્રો, એક વોકેશનલ ઇન્સ્ટ્રક્ટર તરીકે આજે આપણે મિકેનિકલ વર્કશોપના પાયાના અને અત્યંત મહત્વના સાધન **સરફેસ પ્લેટ (Surface Plate)** વિશે વિગતવાર અભ્યાસ કરીશું.

## સરફેસ પ્લેટ: પરિચય (Overview)

**સરફેસ પ્લેટ** એ અત્યંત સચોટ રીતે ફિનિશ કરેલી એક સપાટ સપાટી છે, જેનો ઉપયોગ એન્જિનિયરિંગમાં ‘રેફરન્સ સપાટી’ (Reference Surface) તરીકે કરવામાં આવે છે. કોઈપણ જોબનું માર્કિંગ કરવા માટે અથવા તેની સપાટીની સપાટતા (Flatness) તપાસવા માટે તેને આધાર (Datum) તરીકે વાપરવામાં આવે છે. તેની ઉપરની સપાટી ખૂબ જ ચોકસાઈથી મશીનિંગ અને સ્ક્રેપિંગ કરીને તૈયાર કરવામાં આવેલી હોય છે.

—

## સરફેસ પ્લેટના મુખ્ય પ્રકારો (Types of Surface Plates)

સામગ્રી (Material) અને ઉપયોગના આધારે સરફેસ પ્લેટના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો છે:

### 1. કાસ્ટ આયર્ન સરફેસ પ્લેટ (Cast Iron Surface Plate)
આ પ્લેટ ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા **ક્લોઝ્ડ ગ્રેઈન કાસ્ટ આયર્ન (Closed Grain Cast Iron)** માંથી બનાવવામાં આવે છે.
– તેને કાસ્ટિંગ કર્યા પછી લાંબા સમય સુધી ‘સીઝનિંગ’ કરવામાં આવે છે જેથી તેમાં આંતરિક તણાવ (Internal Stress) દૂર થાય અને આકારમાં ફેરફાર ન થાય.
– તેની નીચેની બાજુએ **રિબ્સ (Ribs)** આપેલી હોય છે, જે પ્લેટને મજબૂતી આપે છે અને વળતી અટકાવે છે.
– આ પ્લેટની સપાટીને **સ્ક્રેપિંગ (Scraping)** પદ્ધતિ દ્વારા સચોટ બનાવવામાં આવે છે.

### 2. ગ્રેનાઈટ સરફેસ પ્લેટ (Granite Surface Plate)
આજના આધુનિક યુગમાં ગ્રેનાઈટ પ્લેટનો ઉપયોગ ખૂબ વધ્યો છે.
– તે કુદરતી પથ્થર (ગ્રેનાઈટ) માંથી બનેલી હોય છે.
– **ફાયદા:** તે કાટ લાગવાથી મુક્ત છે (Rust-proof), બિન-ચુંબકીય (Non-magnetic) છે અને તેના પર તાપમાનની અસર ઓછી થાય છે.
– જો તેના પર કોઈ ચીરો (Scratch) પડે, તો પણ તેની સપાટી પર કોઈ ઉપસેલો ભાગ (Burr) આવતો નથી, જે તેની સૌથી મોટી વિશેષતા છે.

### 3. ગ્લાસ સરફેસ પ્લેટ (Glass Surface Plate)
– આ પ્લેટ મજબૂત કાચમાંથી બનાવવામાં આવે છે.
– તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ખૂબ જ નાના અને હળવા ચોકસાઈવાળા કામો માટે થાય છે.
– તે વજનમાં હલકી હોય છે અને તેના પર કાટ લાગવાની સમસ્યા હોતી નથી.

—

## સરફેસ પ્લેટના ઉપયોગો (Applications)

સરફેસ પ્લેટ વર્કશોપમાં નીચે મુજબના કાર્યો માટે અનિવાર્ય છે:

* **માર્કિંગ કરવા માટે (Layout Work):** જોબ પર ચોક્કસ માપ મુજબ લાઈનો દોરવા માટે **વર્નિયર હાઈટ ગેજ (Vernier Height Gauge)** ને સરફેસ પ્લેટ પર મૂકીને માર્કિંગ કરવામાં આવે છે.
* **સપાટતા તપાસવા (Checking Flatness):** કોઈપણ જોબની સપાટી કેટલી સપાટ છે તે તપાસવા માટે તેને સરફેસ પ્લેટ પર મૂકીને ચેક કરવામાં આવે છે.
* **મેઝરિંગ ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટના આધાર તરીકે:** ડાયલ ટેસ્ટ ઈન્ડિકેટર કે કમ્પેરેટર જેવા સાધનોનો ઉપયોગ કરતી વખતે સરફેસ પ્લેટને પાયા (Datum Plane) તરીકે વાપરવામાં આવે છે.
* **ટ્રાય સ્ક્વેર ચેક કરવા:** ટ્રાય સ્ક્વેરની ચોકસાઈ તપાસવા માટે પણ સરફેસ પ્લેટનો ઉપયોગ થાય છે.

—

## ટેકનિકલ મહત્વના મુદ્દા (Key Technical Points)

1. **ગ્રેડ (Grades):** ભારતીય માનક (BIS) મુજબ સરફેસ પ્લેટ મુખ્યત્વે ત્રણ ગ્રેડમાં ઉપલબ્ધ હોય છે:
– **ગ્રેડ 0:** ઈન્સ્પેક્શન રૂમમાં ખૂબ જ સચોટ માપણી માટે.
– **ગ્રેડ 1:** ટૂલ રૂમમાં કામ કરવા માટે.
– **ગ્રેડ 2:** સામાન્ય વર્કશોપમાં માર્કિંગ અને કામગીરી માટે.
2. **ડેટમ ફેસ (Datum Face):** આ એવી સપાટી છે જેના સંદર્ભમાં તમામ માપ લેવામાં આવે છે.

—

## સુરક્ષા અને જાળવણીની નોંધ (Safety and Maintenance Notes)

સરફેસ પ્લેટ એ એક મોંઘું અને સચોટ સાધન છે, તેથી તેની જાળવણી અત્યંત જરૂરી છે:

– **ઉપયોગ પહેલાં સફાઈ:** પ્લેટનો ઉપયોગ કરતા પહેલા તેને નરમ અને સાફ કપડાથી સાફ કરવી જોઈએ જેથી ધૂળના રજકણો ચોકસાઈમાં નડતરરૂપ ન બને.
– **હથોડીનો ઉપયોગ ટાળવો:** સરફેસ પ્લેટ પર ક્યારેય હથોડી (Hammering) મારવી નહીં અથવા તેના પર ચીઝલિંગ કરવું નહીં.
– **ભારનું વિતરણ:** પ્લેટ પર ભારે સાધનો કે જોબને હંમેશા વચ્ચેના ભાગમાં અથવા પ્લેટની આખી સપાટી પર વહેંચાય તેમ મૂકવા જોઈએ.
– **ઉપયોગ પછી ઓઈલિંગ:** કાસ્ટ આયર્ન પ્લેટ પર ઉપયોગ કર્યા પછી તેને કાટ ન લાગે તે માટે હળવું તેલ કે ગ્રીસ લગાવીને રાખવું જોઈએ.
– **કવરનો ઉપયોગ:** ઉપયોગમાં ન હોય ત્યારે પ્લેટને હંમેશા લાકડાના અથવા યોગ્ય કવરથી ઢાંકીને રાખવી જોઈએ.

આ લેખ દ્વારા તમે સરફેસ પ્લેટની પાયાની સમજ મેળવી હશે. પ્રેક્ટિકલ વર્કશોપ દરમિયાન આ સૂચનાઓનું પાલન કરવું અનિવાર્ય છે.

નમસ્કાર તાલીમાર્થી મિત્રો! એક એલીટ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ માસ્ટર ટ્રેનર તરીકે, આજે હું તમને મિકેનિક ડીઝલ ટ્રેડના સૌથી મહત્વના સાધન – **સરફેસ પ્લેટ (Surface Plate)** વિશે ઊંડાણપૂર્વક સમજાવીશ. યાદ રાખો, એન્જિનિયરિંગમાં “ચોકસાઈ” (Precision) એ જ સફળતાની ચાવી છે.

—

# 🛠️ માસ્ટર ક્લાસ: Surface plates Types, Application

## 🔍 મુખ્ય ખ્યાલ
1. સરફેસ પ્લેટ એ એક અત્યંત સપાટ અને સચોટ સપાટી (Flat Surface) પૂરી પાડે છે, જેનો ઉપયોગ અન્ય ભાગોની સપાટતા (Flatness) માપવા માટે ‘રેફરન્સ’ તરીકે થાય છે.
2. મિકેનિક ડીઝલ વર્કશોપમાં, તે માર્કિંગ (Marking) અને માપણીના સાધનો જેમ કે હાઈટ ગેજ (Height Gauge) માટે પાયા તરીકે કામ કરે છે.
3. જેવી રીતે ઈમારત માટે પાયો મજબૂત જોઈએ, તેમ કોઈપણ પ્રિસિઝન મેઝરમેન્ટ માટે સરફેસ પ્લેટ એ “સત્યની સપાટી” છે.

—

## 📐 ટેકનિકલ બ્રેકડાઉન અને વિઝ્યુઅલ વોકથ્રુ

જ્યારે તમે કોઈ હાઈ-ડેફિનેશન 3D મોડલમાં સરફેસ પ્લેટને જુઓ, ત્યારે આ વિગતો પર ધ્યાન આપો:

* **ક્રોસ-સેક્શન (Cross-section):** કાસ્ટ આયર્ન પ્લેટની નીચેની બાજુએ મજબૂત **’રિબ્સ’ (Ribs)** હોય છે. આ રિબ્સ પ્લેટને વજનમાં હલકી રાખે છે અને તેને વળતી (Deflection) અટકાવે છે.
* **ટોપ સરફેસ (Top Surface):** આ ઉપરની સપાટી છે જે અત્યંત ચોકસાઈથી **સ્ક્રેપિંગ (Scraping)** અથવા **લેપિંગ (Lapping)** દ્વારા ફિનિશ કરવામાં આવે છે.
* **મટિરિયલના પ્રકારો:**
1. **કાસ્ટ આયર્ન (Cast Iron):** તે ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા ક્લોઝ-ગ્રેઈન્ડ કાસ્ટ આયર્નમાંથી બને છે. તે ખૂબ જ સ્થિર હોય છે.
2. **ગ્રેનાઈટ (Granite):** તે કુદરતી પથ્થર છે. તેમાં કાટ લાગતો નથી અને તે મેગ્નેટિક હોતું નથી, જે તેને આધુનિક ઉદ્યોગોમાં લોકપ્રિય બનાવે છે.
3. **કાચ (Glass):** હલકા કામો માટે વપરાય છે, પરંતુ તે નાજુક હોય છે.
* **ગ્રેડિંગ (Grades):** ઇન્ડસ્ટ્રીમાં ત્રણ ગ્રેડ હોય છે:
* **Grade 0:** અત્યંત ચોકસાઈવાળી (લેબોરેટરી માટે).
* **Grade 1:** ટૂલ રૂમ (Tool Room) માટે.
* **Grade 2:** વર્કશોપ (Workshop) ના સામાન્ય કામો માટે.

—

## ⚙️ સ્ટાન્ડર્ડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ વર્કફ્લો

મોટા ઓટોમોબાઈલ પ્લાન્ટમાં સરફેસ પ્લેટનો ઉપયોગ કરવાની સાચી પદ્ધતિ આ મુજબ છે:

1. **સફાઈ (Cleaning):** પ્લેટનો ઉપયોગ કરતા પહેલા તેને મુલાયમ કપડા અને ક્લિનિંગ સોલવન્ટ (Solvent) થી સાફ કરો. ગ્રેનાઈટ પ્લેટ માટે સ્પેશિયલ ક્લીનર વાપરો.
2. **લેવલિંગ (Leveling):** સ્પિરિટ લેવલ (Spirit Level) નો ઉપયોગ કરીને ખાતરી કરો કે પ્લેટ જમીન સાથે સમાંતર ગોઠવાયેલી છે.
3. **વર્કપીસ પ્લેસમેન્ટ (Workpiece Placement):** જે ભાગ (દા.ત. સિલિન્ડર હેડ) ચેક કરવાનો છે તેને હળવેથી પ્લેટ પર મૂકો. તેને ક્યારેય પ્લેટ પર ઘસવો (Slide) નહીં.
4. **માપણી (Inspection):** બ્લુ પિગમેન્ટ (Prussian Blue) નો ઉપયોગ કરીને સપાટીની સપાટતા તપાસો અથવા ડાયલ ટેસ્ટ ઇન્ડિકેટર (Dial Test Indicator) નો ઉપયોગ કરો.
5. **જાળવણી (Maintenance):** કામ પૂરું થયા પછી પ્લેટને ફરી સાફ કરો. કાસ્ટ આયર્ન પ્લેટ પર કાટ ન લાગે તે માટે હળવું તેલ (Oil/Grease) લગાવો અને તેને કવરથી ઢાંકી દો.

—

## 🏭 ભારતીય ઔદ્યોગિક કેસ સ્ટડી: Tata Motors સર્વિસ સેન્ટર

**દ્રશ્ય:** અમદાવાદમાં ટાટા મોટર્સના એક ઓથોરાઈઝ્ડ વર્કશોપમાં એક ડીઝલ ટ્રકનું એન્જિન ઓવરહોલિંગ (Overhauling) થઈ રહ્યું છે.

**સમસ્યા:** એન્જિન વારંવાર ગરમ (Overheating) થઈ રહ્યું હતું. મિકેનિકને શંકા ગઈ કે **સિલિન્ડર હેડ (Cylinder Head)** વળી ગયું છે.
**ઉકેલ:** મિકેનિકે સિલિન્ડર હેડને સાફ કરી મોટી **ગ્રેનાઈટ સરફેસ પ્લેટ (Granite Surface Plate)** પર મૂક્યું. ત્યારબાદ ‘ફિલર ગેજ’ (Feeler Gauge) નો ઉપયોગ કરીને પ્લેટ અને હેડ વચ્ચેની જગ્યા માપી. જો ગેપ સ્પેસિફિકેશન કરતા વધુ હોય, તો તેનો અર્થ છે કે હેડ વાંકું (Warped) થઈ ગયું છે. આ સચોટ નિદાન સરફેસ પ્લેટ વગર અશક્ય હતું.

—

## 🚀 ભવિષ્ય માટે તૈયાર: ઇન્ડસ્ટ્રી 4.0

આજના સ્માર્ટ મેન્યુફેક્ચરિંગમાં સરફેસ પ્લેટમાં પણ બદલાવ આવ્યા છે:
* **ડિજિટલ મેપિંગ (Digital Mapping):** હવે એવી સિસ્ટમ્સ છે જે સરફેસ પ્લેટ પર સેન્સર લગાવીને ડેટા સીધો કમ્પ્યુટર પર મોકલે છે (IoT Integration).
* **CMM (Coordinate Measuring Machine):** આ આધુનિક મશીનોમાં બેઝ તરીકે હાઈ-પ્રિસિઝન ગ્રેનાઈટ સરફેસ પ્લેટનો ઉપયોગ થાય છે, જ્યાં રોબોટિક પ્રોબ આપમેળે માપણી કરે છે.

—

## 💡 વર્કશોપ સિક્રેટ (પ્રો-ટિપ)

> **”ક્યારેય પણ પ્લેટના માત્ર કેન્દ્ર (Center) નો જ ઉપયોગ ન કરો!”**
> મોટાભાગના નવા મિકેનિક્સ માત્ર પ્લેટની વચ્ચે જ કામ કરે છે, જેનાથી પ્લેટ વચ્ચેથી ઘસાઈ જાય છે. હંમેશા પ્લેટની આખી સપાટીનો (ખૂણાઓ સહિત) ઉપયોગ કરો જેથી તે સમાન રીતે ઘસાય અને તેની ચોકસાઈ લાંબા સમય સુધી જળવાઈ રહે.

—
**તાલીમાર્થીઓ માટે સંદેશ:** તમે જ્યારે પણ સરફેસ પ્લેટ સામે ઊભા રહો, ત્યારે યાદ રાખજો કે તમે એન્જિનિયરિંગની “સર્વોચ્ચ ચોકસાઈ” સાથે કામ કરી રહ્યા છો. તેને મંદિરની જેમ પવિત્ર અને સાફ રાખો!