નમસ્કાર વિદ્યાર્થી મિત્રો અને તાલીમાર્થીઓ,

એક વ્યવસાયિક પ્રશિક્ષક (Vocational Instructor) તરીકે, આજે આપણે **ડીઝલ એન્જિન/મશીનના સુરક્ષિત સંચાલન (Safety Operation of Diesel Machine)** વિશે વિગતવાર અભ્યાસ કરીશું. ડીઝલ એન્જિન ઉદ્યોગો, ખેતી અને પરિવહન ક્ષેત્રે પાવરનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. તેના ખોટા સંચાલનથી ગંભીર અકસ્માતો અથવા મશીનને નુકસાન થઈ શકે છે.

નીચે મુજબની માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવું દરેક ઓપરેટર માટે અનિવાર્ય છે:

## ૧. પ્રસ્તાવના (Overview)

ડીઝલ મશીન એ **કમ્પ્રેશન ઇગ્નીશન (Compression Ignition)** સિદ્ધાંત પર કામ કરતું સાધન છે. આ મશીનો ઉચ્ચ દબાણ અને તાપમાન પર કાર્ય કરતા હોવાથી તેની સુરક્ષા પદ્ધતિઓ સમજવી અત્યંત આવશ્યક છે. આ તાલીમનો ઉદ્દેશ્ય ઓપરેટરની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી અને મશીનની કાર્યક્ષમતા વધારવાનો છે.

## ૨. મશીન શરૂ કરતા પહેલાની સાવચેતીઓ (Pre-Operational Checks)

કોઈપણ ડીઝલ મશીન શરૂ કરતા પહેલા નીચે મુજબના ટેકનિકલ મુદ્દાઓ તપાસવા જોઈએ:

* **લ્યુબ્રિકેટિંગ ઓઈલ (Lube Oil):** એન્જિનમાં ઓઈલનું સ્તર **ડિપસ્ટિક (Dipstick)** ની મદદથી તપાસો. ઓઈલ ઓછું હોવાથી એન્જિન સીઝ (Seize) થઈ શકે છે.
* **કુલન્ટ લેવલ (Coolant Level):** રેડિયેટરમાં કુલન્ટ અથવા પાણીનું પ્રમાણ પૂરતું હોવું જોઈએ.
* **બળતણ (Fuel):** ફ્યુઅલ ટેન્કમાં પૂરતું ડીઝલ હોવું જોઈએ અને પાઇપલાઇનમાં કોઈ લીકેજ ન હોવું જોઈએ.
* **એર ફિલ્ટર (Air Filter):** હવા શુદ્ધ હોવી જરૂરી છે, તેથી એર ક્લીનરની સ્થિતિ તપાસો.
* **બેટરી (Battery):** ટર્મિનલ્સ ચુસ્ત હોવા જોઈએ અને બેટરીમાં પૂરતો ચાર્જ હોવો જોઈએ.

## ૩. સંચાલન પ્રક્રિયા (Operating Procedure)

મશીન શરૂ કરતી વખતે અને ચાલુ હોય ત્યારે નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખો:

* **ન્યુટ્રલ પોઝિશન:** મશીન શરૂ કરતા પહેલા ગિયર અથવા લોડ **ન્યુટ્રલ (Neutral)** સ્થિતિમાં છે તેની ખાતરી કરો.
* **વોર્મ-અપ (Warm-up):** એન્જિન શરૂ કર્યા પછી તરત જ ફૂલ લોડ ન આપવો. તેને ૨-૩ મિનિટ **આઈડલિંગ (Idling)** સ્પીડ પર ચાલવા દો જેથી ઓઈલનું સર્ક્યુલેશન બરાબર થાય.
* **ગેજ મોનિટરિંગ:** કાર્ય દરમિયાન **ઓઈલ પ્રેશર ગેજ** અને **ટેમ્પરેચર ગેજ** પર સતત નજર રાખો.
* **અસામાન્ય અવાજ:** જો મશીનમાંથી કોઈ વિચિત્ર અવાજ (Knocking) કે વાઈબ્રેશન આવે, તો તુરંત મશીન બંધ કરી તપાસ કરો.

## ૪. મહત્વપૂર્ણ સુરક્ષા મુદ્દાઓ (Key Safety Notes)

* **વેન્ટિલેશન (Ventilation):** ડીઝલ એન્જિનના ધુમાડામાં **કાર્બન મોનોક્સાઈડ (CO)** જેવા ઝેરી વાયુઓ હોય છે. તેથી, મશીન હંમેશા ખુલ્લી અથવા યોગ્ય હવાની અવરજવર વાળી જગ્યાએ ચલાવવું.
* **રેડિયેટર કેપ:** એન્જિન ગરમ હોય ત્યારે ક્યારેય પણ **રેડિયેટર કેપ (Radiator Cap)** ખોલશો નહીં. ગરમ વરાળથી ચહેરો દાઝી શકે છે.
* **બળતણ ભરતી વખતે સાવચેતી:** મશીન ચાલુ હોય ત્યારે ક્યારેય ડીઝલ ભરવું નહીં. તે આગ લાગવાનું કારણ બની શકે છે.
* **ચુસ્ત કપડાં:** મશીનના ફરતા ભાગો (જેમ કે બેલ્ટ, પુલી) માં ફસાઈ ન જવાય તે માટે હંમેશા ચુસ્ત કાર્યકારી પોશાક પહેરવો.

## ૫. પર્સનલ પ્રોટેક્ટિવ ઇક્વિપમેન્ટ (PPE)

સુરક્ષિત સંચાલન માટે ઓપરેટરે નીચેના સાધનોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ:

* **સેફ્ટી હેલ્મેટ:** માથાની સુરક્ષા માટે.
* **ઇયર પ્લગ (Ear Plugs):** એન્જિનના સતત ઘોંઘાટથી કાનને બચાવવા માટે.
* **સેફ્ટી શૂઝ:** લપસણી જમીન કે ભારે સાધનોથી પગના રક્ષણ માટે.
* **હાથમોજાં (Gloves):** ગરમ ભાગોના સંપર્કથી બચવા માટે.

## ૬. મશીન બંધ કરવાની પ્રક્રિયા (Shutdown Procedure)

* સૌ પ્રથમ મશીન પરથી **લોડ (Load)** દૂર કરો.
* એન્જિનને ૧-૨ મિનિટ ધીમી ગતિએ ચાલવા દો જેથી તાપમાન સામાન્ય થાય.
* ત્યારબાદ જ **સ્ટોપ લીવર** અથવા કી વડે એન્જિન બંધ કરો.
* મશીન બંધ થયા પછી ફરી એકવાર લીકેજ તપાસો અને જો શક્ય હોય તો લોગબુકમાં નોંધ કરો.

**નિષ્કર્ષ:**
ડીઝલ મશીનનું સુરક્ષિત સંચાલન એ માત્ર ટેકનિકલ જ્ઞાન જ નહીં, પણ શિસ્તનો વિષય છે. ‘સુરક્ષા પ્રથમ’ ના સૂત્ર સાથે કામ કરવાથી અકસ્માતો નિવારી શકાય છે અને ઉત્પાદકતા વધારી શકાય છે.

—
**સૂચના:** કોઈપણ જટિલ મિકેનિકલ ખામી જણાય તો જાતે રિપેરિંગ કરવાને બદલે ક્વોલિફાઈડ **મિકેનિક**નો સંપર્ક કરવો.