એક વ્યાવસાયિક પ્રશિક્ષક (Vocational Instructor) તરીકે, ઔદ્યોગિક પ્લાન્ટ અથવા વર્કશોપમાં રબરના હોઝ (Hoses) અને પાઈપોની સુરક્ષા વિશેની સઘન માહિતી નીચે મુજબ છે:

## વિહંગાવલોકન (Overview)

ઔદ્યોગિક કામગીરીમાં રબરના હોઝ અને પાઈપોનો ઉપયોગ હવા (Compressed Air), પાણી, તેલ, અને વિવિધ રસાયણોના વહન માટે વ્યાપકપણે થાય છે. જોકે આ સાધનો લવચીક હોય છે, પરંતુ જો તેની યોગ્ય જાળવણી ન કરવામાં આવે તો તે ગંભીર અકસ્માતો, આગ અથવા ઝેરી ગેસના ગળતરનું કારણ બની શકે છે. આ તાલીમ સામગ્રીનો હેતુ ઓપરેટરોને હોઝની પસંદગી, ઉપયોગ અને સુરક્ષાના માપદંડોથી માહિતગાર કરવાનો છે.

## મુખ્ય તકનીકી મુદ્દાઓ (Key Technical Points)

રબરના હોઝ સાથે કામ કરતી વખતે નીચેના તકનીકી પાસાઓનું ધ્યાન રાખવું અનિવાર્ય છે:

– **Working Pressure (કાર્યકારી દબાણ):** દરેક હોઝ પર તેના સુરક્ષિત કાર્યકારી દબાણની મર્યાદા લખેલી હોય છે. ક્યારેય પણ નિર્ધારિત **Pressure Rating** થી વધુ દબાણ આપવું જોઈએ નહીં.
– **Material Compatibility (સામગ્રીની સુસંગતતા):** જે પ્રવાહી કે ગેસનું વહન કરવાનું હોય, તે મુજબ જ હોઝ મટીરિયલની પસંદગી કરવી. દા.ત., તેલ માટે **Nitrile Rubber** અને એસિડ માટે ખાસ **Chemical Resistant Hose** નો ઉપયોગ કરવો.
– **Bending Radius (બેન્ડિંગ રેડિયસ):** હોઝને તેની ક્ષમતા કરતા વધારે વાળવો જોઈએ નહીં. અતિશય વળાંક આપવાથી અંદરનું **Reinforcement** (મજબૂતીકરણ) તૂટી શકે છે.
– **Fittings and Couplings:** હોઝને મશીન સાથે જોડવા માટે હંમેશા યોગ્ય કદના **Clamps** અને **Couplings** નો ઉપયોગ કરો. જુગાડ કરીને વાયરથી બાંધવાનું ટાળો.
– **End Connections:** હોઝના છેડા સુરક્ષિત રીતે જોડાયેલા હોવા જોઈએ જેથી દબાણ વધતા તે છટકી ન જાય.

## નિરીક્ષણ અને જાળવણી (Inspection and Maintenance)

નિયમિત તપાસ દ્વારા સંભવિત જોખમોને ટાળી શકાય છે:

– **Visual Inspection:** હોઝ પર કોઈ **Abrasion** (ઘસારો), **Cracks** (તિરાડો), અથવા **Bulges** (ફૂલેલા ભાગો) છે કે નહીં તે તપાસો.
– **Leakage Test:** સાબુના પાણી અથવા સોપ સોલ્યુશનનો ઉપયોગ કરીને લીકેજની તપાસ કરો, ખાસ કરીને ગેસ લાઈનોમાં.
– **Storage:** હોઝને સીધા સૂર્યપ્રકાશ, અતિશય ગરમી કે તેલવાળી જગ્યાએ સંગ્રહિત ન કરવા. તેનાથી રબર જલ્દી બરડ (Brittle) થઈ જાય છે.
– **Shelf Life:** રબર સમય જતાં નબળું પડે છે, તેથી ઉત્પાદકની સૂચના મુજબ જૂના થઈ ગયેલા હોઝને બદલી નાખવા જોઈએ.

## સુરક્ષા માટેની સાવચેતીઓ (Safety Notes)

કાર્યસ્થળ પર અકસ્માત નિવારવા માટે નીચેની સૂચનાઓનું પાલન કરો:

* **PPE નો ઉપયોગ:** હોઝ સાથે કામ કરતી વખતે હંમેશા **Safety Goggles**, **Gloves**, અને જરૂર પડે તો **Face Shield** પહેરો.
* **Pressure Relief:** હોઝને ડિસ્કનેક્ટ કરતા પહેલા લાઈનનું દબાણ સંપૂર્ણપણે શૂન્ય કરો. દબાણ હેઠળનો હોઝ ક્યારેય ખોલવો નહીં.
* **Whip Check Safety Cable:** હાઈ-પ્રેશર એર હોઝમાં **Whip Check** કેબલનો ઉપયોગ કરો. જો કપલિંગ નિષ્ફળ જાય, તો આ કેબલ હોઝને હવામાં ફંગોળાતા (Whipping) અટકાવશે.
* **No Kinking:** હોઝમાં ક્યારેય ગાંઠ (Kink) ન પડવા દો, કારણ કે તે નબળું બિંદુ બનાવી શકે છે જે દબાણ હેઠળ ફાટી શકે છે.
* **Avoid Dragging:** હોઝને ખરબચડી સપાટી અથવા ધારદાર ખૂણાઓ પર ઘસવાનું ટાળો.
* **Emergency Shut-off:** દરેક ઓપરેટરને ખબર હોવી જોઈએ કે કટોકટીના સમયે મેઈન સપ્લાય વાલ્વ (Main Valve) ક્યાંથી બંધ કરવો.

**નિષ્કર્ષ:** રબરના હોઝ દેખાવમાં સામાન્ય લાગે છે, પરંતુ તેની અવગણના જીવલેણ બની શકે છે. “સલામતી પ્રથમ” ના સિદ્ધાંતને અનુસરીને જ કામગીરી કરવી.