નિષ્ણાત વ્યાવસાયિક પ્રશિક્ષક (Vocational Instructor) તરીકે, અહીં **સર્ફેસ ગેજ (Surface Gauge)** વિશેની વિગતવાર અને શૈક્ષણિક માહિતી ગુજરાતીમાં પ્રસ્તુત છે:
## સર્ફેસ ગેજ (Surface Gauge): એક પરિચય
**સર્ફેસ ગેજ**, જેને ઘણીવાર **Scribing Block** (સ્ક્રાઈબિંગ બ્લોક) અથવા **Marking Block** તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે મશીન શોપ અને ફિટિંગ શોપમાં વપરાતું એક અત્યંત ચોકસાઈપૂર્વકનું **Marking** (માર્કિંગ) અને **Checking** (ચેકિંગ) ટૂલ છે. તેનો મુખ્ય ઉપયોગ સરફેસ પ્લેટ પર મૂકેલા જોબ (Job) પર સમાંતર રેખાઓ દોરવા અથવા મશીન પર જોબને સેટ કરવા માટે થાય છે.
## સર્ફેસ ગેજના મુખ્ય પ્રકારો
મુખ્યત્વે સર્ફેસ ગેજ બે પ્રકારના હોય છે:
1. **Fixed Surface Gauge (ફિક્સ્ડ સર્ફેસ ગેજ):** આ પ્રકારના ગેજમાં સ્પિન્ડલ સીધો બેઝ સાથે જોડાયેલો હોય છે અને તેને હલાવી શકાતો નથી. તે બનાવટમાં સરળ હોય છે.
2. **Universal Surface Gauge (યુનિવર્સલ સર્ફેસ ગેજ):** આ ગેજ વધુ આધુનિક છે. તેમાં સ્પિન્ડલને કોઈપણ ખૂણે સેટ કરી શકાય છે અને તેમાં **Fine Adjustment** (ચોકસાઈપૂર્વક સેટિંગ) માટેની સુવિધા હોય છે.
## સર્ફેસ ગેજના મુખ્ય ભાગો (Main Parts)
એક યુનિવર્સલ સર્ફેસ ગેજ નીચે મુજબના ભાગો ધરાવે છે:
* **Base (બેઝ):** આ સામાન્ય રીતે કાસ્ટ આયર્ન કે સ્ટીલનો બનેલો ભારે ભાગ છે. તેના નીચેના ભાગમાં **V-groove** (વી-ગ્રુવ) હોય છે, જે તેને નળાકાર (Cylindrical) સપાટી પર સ્થિર રહેવામાં મદદ કરે છે.
* **Spindle (સ્પિન્ડલ):** આ એક લાંબો સ્ટીલનો સળિયો છે જે બેઝ પર ઉભો હોય છે. યુનિવર્સલ ટાઈપમાં તેને રોકર આર્મ સાથે જોડવામાં આવે છે.
* **Scriber (સ્ક્રાઈબર):** આ માર્કિંગ કરવાનું મુખ્ય સાધન છે. તેનો એક છેડો સીધો અને બીજો છેડો 90 ડિગ્રીએ વળેલો હોય છે. તે **High Carbon Steel** માંથી બનેલો હોય છે.
* **Snug (સ્નગ):** સ્નગની મદદથી સ્ક્રાઈબરને સ્પિન્ડલ પર ગમે તે ઉંચાઈએ અને ગમે તે ખૂણે પકડી શકાય છે.
* **Rocker Arm (રોકર આર્મ):** યુનિવર્સલ સર્ફેસ ગેજમાં બેઝ અને સ્પિન્ડલની વચ્ચે આ ભાગ હોય છે, જે સ્પિન્ડલને ઝુકાવવામાં મદદ કરે છે.
* **Fine Adjustment Screw (ફાઈન એડજસ્ટમેન્ટ સ્ક્રૂ):** આ સ્ક્રૂની મદદથી સ્ક્રાઈબરની ટીપને ખૂબ જ ચોકસાઈથી (Micro level) સેટ કરી શકાય છે.
* **Guide Pins (ગાઈડ પિન્સ):** બેઝની પાછળ બે પિન્સ હોય છે, જેનો ઉપયોગ સરફેસ પ્લેટની ધારને સમાંતર માર્કિંગ કરવા માટે થાય છે.
## સર્ફેસ ગેજના ઉપયોગો (Uses)
* વર્કપીસ પર સમાંતર રેખાઓ (Parallel lines) દોરવા માટે.
* લેથ મશીન પર **Four Jaw Chuck** માં જોબને સેન્ટર કરવા માટે.
* કોઈપણ સપાટીની સમાંતરતા (Parallelism) તપાસવા માટે.
* નિશ્ચિત ઉંચાઈ પર માર્કિંગ કરવા માટે.
## મહત્વના ટેકનિકલ મુદ્દાઓ
– સર્ફેસ ગેજ દ્વારા લેવાયેલું માપ સામાન્ય રીતે **Steel Rule** (સ્ટીલ રૂલ) ની મદદથી સેટ કરવામાં આવે છે.
– માર્કિંગ કરતી વખતે સ્ક્રાઈબરની ટીપ તીક્ષ્ણ (Sharp) હોવી જોઈએ.
– જ્યારે નળાકાર જોબ પર કામ કરવાનું હોય, ત્યારે બેઝના **V-groove** નો ઉપયોગ ચોકસાઈ વધારે છે.
## સુરક્ષા અને જાળવણીની નોંધ (Safety and Maintenance)
1. **સ્ક્રાઈબરની સુરક્ષા:** ઉપયોગ કર્યા પછી, સ્ક્રાઈબરના તીક્ષ્ણ છેડા પર હંમેશા કોર્ક (Cork) અથવા સુરક્ષિત કેપ લગાવો જેથી અકસ્માત ટાળી શકાય.
2. **સફાઈ:** ઉપયોગ કરતા પહેલા અને પછી બેઝ અને સરફેસ પ્લેટને નરમ કપડાથી સાફ કરો, જેથી ધૂળના રજકણો માપમાં ભૂલ ન લાવે.
3. **લ્યુબ્રિકેશન:** કાટ લાગતો અટકાવવા માટે ગેજના ભાગો પર હળવું મશીન ઓઈલ લગાવવું જોઈએ.
4. **સાવચેતી:** સર્ફેસ ગેજને ક્યારેય પછાડવો નહીં, કારણ કે તેનાથી તેના બેઝની ચોકસાઈ (Flatness) બગડી શકે છે.
5. **ચોકસાઈ:** હંમેશા ખાતરી કરો કે સ્નગ (Snug) અને ક્લેમ્પિંગ નટ વ્યવસ્થિત રીતે ટાઈટ છે જેથી કામ કરતી વખતે સ્ક્રાઈબર હલી ન જાય.
નમસ્કાર તાલીમાર્થી મિત્રો! એક પ્રોફેશનલ મિકેનિક ડીઝલ તરીકે, તમારી ચોકસાઈ (Precision) જ તમારી ઓળખ છે. આજે આપણે એક એવા સાધન વિશે શીખીશું જે વર્કશોપમાં ‘લે-આઉટ’ અને ‘ચેકિંગ’ માટે કરોડરજ્જુ સમાન છે.
# 🛠️ માસ્ટર ક્લાસ: સર્ફેસ ગેજ (Surface Gauges)
## 🔍 મુખ્ય ખ્યાલ
૧. સર્ફેસ ગેજ એ એક બહુમુખી માર્કિંગ અને ચેકિંગ ટૂલ છે, જેનો મુખ્ય ઉપયોગ કોઈ પણ જોબ પર સમાંતર રેખાઓ (Parallel lines) દોરવા માટે થાય છે.
૨. તે માત્ર માર્કિંગ જ નથી કરતું, પરંતુ વર્કપીસની સપાટી ડેટમ લાઇન (Datum line) ને સમાંતર છે કે નહીં તે તપાસવામાં પણ મદદ કરે છે.
૩. મિકેનિક ડીઝલ ટ્રેડમાં, એન્જિન બ્લોક અથવા સિલિન્ડર હેડના સેટિંગ વખતે આ સાધન તમારી ‘ત્રીજી આંખ’ જેવું કામ કરે છે.
—
## 📐 ટેકનિકલ બ્રેકડાઉન અને વિઝ્યુઅલ વોકથ્રુ
કલ્પના કરો કે તમારી સામે એક **યુનિવર્સલ સર્ફેસ ગેજ** (Universal Surface Gauge) પડ્યો છે. ચાલો તેના ભાગોને વિગતવાર સમજીએ:
* **બેઝ (Base):** આ સૌથી નીચેનો ભારે ભાગ છે, જે સામાન્ય રીતે કાસ્ટ આયર્ન (Cast Iron) માંથી બનેલો હોય છે. તેના તળિયે ‘V’ આકારનો સ્લોટ (V-groove) હોય છે, જે તેને નળાકાર સપાટી (Cylindrical surfaces) પર સ્થિર રાખવામાં મદદ કરે છે.
* **સ્પિન્ડલ (Spindle):** બેઝ સાથે જોડાયેલો એક લાંબો સ્ટીલનો સળિયો. યુનિવર્સલ ટાઇપમાં, આ સ્પિન્ડલને ગમે તે ખૂણે નમાવી શકાય છે.
* **સ્કાયબર (Scriber):** આ એક અણીદાર ટૂલ છે જે સ્પિન્ડલ પર સ્નગની મદદથી જોડાયેલું હોય છે. તેનો એક છેડો સીધો અને બીજો છેડો 90 ડિગ્રીએ વળેલો હોય છે, જેનો ઉપયોગ માર્કિંગ (Marking) માટે થાય છે.
* **સ્નગ અને ક્લેમ્પિંગ નટ (Snug & Clamping Nut):** આ ભાગ સ્કાયબરને સ્પિન્ડલ પર ગમે તે ઊંચાઈએ પકડી રાખે છે અને તેને લોક કરે છે.
* **રોકર આર્મ (Rocker Arm):** બેઝની અંદર એક નાનો લીવર જેવો ભાગ, જે સ્પિન્ડલને સહેજ આગળ-પાછળ હલાવવાની સુવિધા આપે છે.
* **ફાઈન એડજસ્ટમેન્ટ સ્ક્રૂ (Fine Adjustment Screw):** આ સૌથી મહત્વનો ભાગ છે. જ્યારે તમારે માઈક્રો-લેવલ પર ચોકસાઈ જોઈતી હોય, ત્યારે આ સ્ક્રૂ ફેરવીને સ્કાયબરની પોઝિશન સેટ કરી શકાય છે.
* **ગાઈડ પિન (Guide Pins):** બેઝમાં લાગેલી પિન્સ જે સર્ફેસ પ્લેટ (Surface Plate) ની કિનારી સાથે સમાંતર ગતિ કરવામાં મદદ કરે છે.
—
## ⚙️ સ્ટાન્ડર્ડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ વર્કફ્લો
મોડર્ન ઇન્ડસ્ટ્રીમાં કામ કરવાની સાચી રીત નીચે મુજબ છે:
1. **ક્લિનિંગ (Cleaning):** સૌથી પહેલા સર્ફેસ પ્લેટ અને સર્ફેસ ગેજના બેઝને સાફ કરો. જો ધૂળનો એક કણ પણ હશે, તો માર્કિંગમાં 0.5mm નો તફાવત આવી શકે છે.
2. **સેટિંગ (Setting):** સ્ટીલ રૂલ (Steel Rule) ની મદદથી જરૂરી ઊંચાઈ માપો. સ્કાયબરની અણીને રૂલના માપ પર સેટ કરો.
3. **લોકિંગ (Locking):** સ્નગને મજબૂતીથી ટાઈટ કરો જેથી માર્કિંગ કરતી વખતે સ્કાયબર હલી ન જાય.
4. **ફાઈન ટ્યુનિંગ (Fine Tuning):** છેલ્લું સેટિંગ ફાઈન એડજસ્ટમેન્ટ સ્ક્રૂથી કરો.
5. **માર્કિંગ (Marking):** જે-તે જોબ પર હળવા હાથે સ્કાયબર ફેરવો. જોબને સ્થિર રાખો અને ગેજને સરકાવો.
—
## 🏭 ભારતીય ઔદ્યોગિક કેસ સ્ટડી: Tata Motors એન્જિન રિબિલ્ડિંગ
જ્યારે **Tata Motors** ના વર્કશોપમાં મોટા ટ્રકનું એન્જિન ઓવરહોલિંગ (Overhauling) થાય છે, ત્યારે એન્જિન બ્લોક (Engine Block) ને મશીનિંગ માટે મોકલતા પહેલા તેની સપાટી તપાસવી પડે છે. ત્યાં ટેકનિશિયનો સર્ફેસ ગેજનો ઉપયોગ કરીને બ્લોક પર લાઇનર (Liner) ની ઊંચાઈ એકસમાન છે કે નહીં તેની પ્રાથમિક તપાસ કરે છે. જો અહીં ભૂલ થાય, તો એન્જિનમાં કમ્પ્રેશન લીકેજની સમસ્યા થઈ શકે છે.
—
## 🚀 ભવિષ્ય માટે તૈયાર: ઇન્ડસ્ટ્રી 4.0
આજના સમયમાં મેન્યુઅલ સર્ફેસ ગેજની જગ્યાએ નવા અપડેટ્સ આવી રહ્યા છે:
* **ડિજિટલ હાઇટ ગેજ (Digital Height Gauge):** જેમાં LCD ડિસ્પ્લે હોય છે જે સીધું જ 0.01mm ની ચોકસાઈ સાથે રીડિંગ આપે છે.
* **લેસર માર્કિંગ સિસ્ટમ (Laser Marking System):** હવે ફિઝિકલ સ્કાયબરની જગ્યાએ લેસર બીમનો ઉપયોગ થાય છે, જે સપાટીને નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર લાઇન દોરે છે.
* **સ્માર્ટ સેન્સર્સ:** જે આપોઆપ સપાટીની અસમાનતા (Unevenness) શોધી લે છે અને ડેટા સીધો ટેબ્લેટ કે કોમ્પ્યુટર પર મોકલે છે.
—
## 💡 વર્કશોપ સિક્રેટ (પ્રો-ટિપ)
**”ધ ગાઈડ પિન હેક” (The Guide Pin Hack):**
ઘણા નવા તાલીમાર્થીઓ ગાઈડ પિનનો ઉપયોગ કરવાનું ભૂલી જાય છે. જો તમારે કોઈ મશીન ટેબલની કિનારીને સમાંતર માર્કિંગ કરવું હોય, તો બેઝની બંને **ગાઈડ પિન (Guide Pins)** ને નીચે દબાવો અને તેને ટેબલની ધાર (Edge) પર લગાવીને ગેજને સરકાવો. આનાથી તમારી લાઇન ક્યારેય વાંકી-ચૂંકી નહીં થાય!
**યાદ રાખજો:** એક સારો મિકેનિક એ જ છે જેનો ‘હાથ’ અને ‘ગેજ’ બંને હંમેશા કંટ્રોલમાં હોય! 🛠️🎯