નમસ્કાર વિદ્યાર્થીમિત્રો અને તાલીમાર્થીઓ,

એક વ્યાવસાયિક પ્રશિક્ષક (Vocational Instructor) તરીકે, આજે આપણે ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે સૌથી મહત્વપૂર્ણ વિષય PPE (Personal Protective Equipment) એટલે કે ‘વ્યક્તિગત સુરક્ષા સાધનો’ ના પ્રકારો વિશે વિગતવાર માહિતી મેળવીશું.

PPE (વ્યક્તિગત સુરક્ષા સાધનો) નો પરિચય

PPE એ એવા સાધનો અથવા કપડાં છે જે કામદારોને કાર્યસ્થળ પર થતા ગંભીર શારીરિક જોખમો, ઈજાઓ અથવા બીમારીઓથી બચાવવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે. ઔદ્યોગિક સલામતીના નિયમો મુજબ, એન્જિનિયરિંગ કંટ્રોલ અને વહીવટી નિયંત્રણો પછી PPE એ સુરક્ષાનું અંતિમ સ્તર (Last line of defense) છે.

PPE ના મુખ્ય પ્રકારો (Categories of PPEs)

કાર્યસ્થળ પર જે તે અંગની સુરક્ષાના આધારે PPE ને નીચે મુજબના વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે:

1. માથાની સુરક્ષા (Head Protection)
બાંધકામ સાઇટ અથવા ફેક્ટરીમાં માથા પર પડતી વસ્તુઓથી બચવા માટે આ સાધનો અનિવાર્ય છે.
Safety Helmet (સેફ્ટી હેલ્મેટ): તે માથા પર પડતા પદાર્થોની અસરને ઘટાડે છે.
Bump Caps: જ્યાં છત નીચી હોય ત્યાં માથું અથડાવાથી બચવા માટે વપરાય છે.

2. આંખ અને ચહેરાની સુરક્ષા (Eye and Face Protection)
ધૂળના રજકણો, કેમિકલના છાંટા અથવા વેલ્ડિંગના તણખાથી બચવા માટે આ સાધનો વપરાય છે.
Safety Goggles (સેફ્ટી ગોગલ્સ): આંખોમાં ધૂળ કે કેમિકલ જતું અટકાવે છે.
Face Shield (ફેસ શીલ્ડ): આખા ચહેરાને ગ્રાઇન્ડિંગ અથવા કેમિકલ પ્રક્રિયા દરમિયાન સુરક્ષિત રાખે છે.
Welding Helmet: વેલ્ડિંગ દરમિયાન નીકળતા હાનિકારક પારજાંબલી કિરણોથી બચાવે છે.

3. શ્રવણ સુરક્ષા (Hearing Protection)
જ્યારે કાર્યસ્થળ પર અવાજનું સ્તર 85 dB (ડેસિબલ) થી વધુ હોય, ત્યારે કાનની સુરક્ષા જરૂરી છે.
Ear Plugs (ઈયર પ્લગ): કાનની અંદર લગાવી શકાય તેવા નરમ સાધનો.
Ear Muffs (ઈયર મફ્સ): જે કાનને બહારથી સંપૂર્ણપણે ઢાંકી દે છે અને ઘોંઘાટ ઘટાડે છે.

4. શ્વસન સુરક્ષા (Respiratory Protection)
હવામાં રહેલા ઝેરી વાયુઓ, ધુમાડો અથવા ધૂળથી ફેફસાંને બચાવવા માટે આ PPE વપરાય છે.
Dust Mask (ડસ્ટ માસ્ક): સામાન્ય ધૂળથી બચવા માટે.
Respirators (રેસ્પિરેટર્સ): ગેસ અથવા ઝેરી વરાળથી બચવા માટેના ખાસ ફિલ્ટર ધરાવતા માસ્ક.
SCBA (Self-Contained Breathing Apparatus): જ્યાં ઓક્સિજન ઓછો હોય ત્યાં શ્વાસ લેવા માટે વપરાતું ઉપકરણ.

5. હાથની સુરક્ષા (Hand and Arm Protection)
કામ મુજબ અલગ-અલગ પ્રકારના Gloves (હાથમોજાં) નો ઉપયોગ થાય છે:
Leather Gloves: ગરમી અને ઘર્ષણથી બચવા.
Rubber/Nitrate Gloves: કેમિકલ અને વીજળીના આંચકાથી બચવા.
Cut-resistant Gloves: તીક્ષ્ણ ધારવાળી વસ્તુઓથી બચવા.

6. પગની સુરક્ષા (Foot and Leg Protection)
Safety Shoes (સેફ્ટી શૂઝ): તેમાં Steel Toe Cap હોય છે, જે પગના પંજા પર ભારે વસ્તુ પડે તો પણ ઈજા થવા દેતું નથી.
Gum Boots: પાણી કે કેમિકલવાળા વિસ્તારમાં કામ કરવા માટે.

7. શરીરની સુરક્ષા (Body Protection)
Aprons (એપ્રન): કેમિકલ કે ગરમ ધાતુના છાંટાથી બચવા.
Boiler Suits/Coveralls: આખા શરીરને ઢાંકવા અને ગંદકી કે ઓઈલથી બચવા.
Reflective Jackets: રાત્રે અથવા અંધારામાં કામ કરતી વખતે વ્યક્તિ દેખાઈ આવે તે માટે.

8. ઊંચાઈ પરથી પડવા સામે સુરક્ષા (Fall Protection)
જ્યારે કામ 1.8 મીટરથી વધુ ઊંચાઈ પર કરવાનું હોય ત્યારે આ PPE ફરજિયાત છે.
Full Body Harness (ફુલ બોડી હાર્નેસ): જે વ્યક્તિને પડતા અટકાવે છે અને સુરક્ષિત રીતે લટકાવી રાખે છે.

મુખ્ય તકનીકી મુદ્દાઓ (Key Technical Points)
1. ISI/CE Mark: હંમેશા પ્રમાણિત અને ગુણવત્તાયુક્ત PPE નો જ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
2. Proper Fitting: PPE યોગ્ય માપનું હોવું જોઈએ; જો તે બહુ ઢીલું કે બહુ ટાઈટ હશે તો તે રક્ષણ આપી શકશે નહીં.
3. Training: દરેક કર્મચારીને PPE કઈ રીતે પહેરવું અને ઉતારવું તેની તાલીમ હોવી જોઈએ.

સુરક્ષા નોંધ (Safety Notes)
નિયમિત નિરીક્ષણ: PPE નો ઉપયોગ કરતા પહેલા તપાસો કે તેમાં કોઈ કાણું, તિરાડ કે નુકસાન તો નથી ને.
સ્વચ્છતા: ઉપયોગ કર્યા પછી PPE ને સાફ કરીને યોગ્ય જગ્યાએ મૂકવા જોઈએ.
બદલવાની પ્રક્રિયા: જો કોઈ PPE ડેમેજ થાય અથવા તેની એક્સપાયરી ડેટ પૂરી થાય, તો તેને તરત જ બદલી નાખવું જોઈએ.

નિષ્કર્ષ:
PPE એ માત્ર એક સાધન નથી, પણ તે કાર્યસ્થળ પર તમારા જીવનની રક્ષા કરનાર કવચ છે. હંમેશા કામ શરૂ કરતા પહેલા યોગ્ય PPE પહેરવાનો આગ્રહ રાખો.

—
વધુ વિગતો માટે તમારા વર્કશોપ મેન્યુઅલનો સંદર્ભ લેવો.