ઇલેક્ટ્રિકલ સપ્લાયના પ્રકાર (Types of Electrical Supply) 🔌⚡

આ લેસનના અંતે તમે શીખશો:

  1. સપ્લાયના વિવિધ પ્રકારો.
  2. AC અને DC કરંટ વચ્ચેનો તફાવત.
  3. DC સોર્સમાં પોલેરિટી (Polarity) ઓળખવાની રીત.
  4. ઇલેક્ટ્રિક કરંટની અસરો.

A. DC સપ્લાય (Direct Current) 🔋

  • સોર્સ: સેલ્સ (Cells), બેટરી (Batteries) અને DC જનરેટર્સ (Dynamos).
  • ખાસિયત: DC વોલ્ટેજનું મૂલ્ય (Magnitude) હંમેશા સ્થિર રહે છે. સ્વીચ ઓન કરવાથી ઓફ કરવા સુધી તે એકસરખું રહે છે.
  • પોલેરિટી: DC માં પોલેરિટી બદલાતી નથી.
  • Symbol: DC ને સીધી રેખા (➖) દ્વારા દર્શાવાય છે.

B. AC સપ્લાય (Alternating Current) 〰️

  • AC ને લહેર જેવી નિશાની (~) દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
  • તેનો ઉપયોગ મોટાભાગની ટેકનિકલ જરૂરિયાતો માટે થાય છે.

વિવિધ DC સોર્સ (Various DC Sources – Fig 1) 🔋

Fig 1 માં દર્શાવ્યા મુજબ, DC પાવર મેળવવા માટે અલગ-અલગ સોર્સનો ઉપયોગ થાય છે:

  • (a) General Purpose Cell: સામાન્ય વપરાશ માટેના સેલ.
  • (b) Battery: બેટરી, જે રાસાયણિક ઉર્જાનું વીજળીમાં રૂપાંતર કરે છે.
  • (c) DC Generator: ડીસી જનરેટર જે યાંત્રિક ઉર્જાથી DC પાવર પેદા કરે છે.

લીનિયર વોલ્ટેજ કેરેક્ટરિસ્ટિક (Linear Voltage Characteristic – Fig 2) 📈

ડાયરેક્ટ વોલ્ટેજ (Direct Voltage) ની પોલારિટી (Polarity) સામાન્ય રીતે પોઝિટિવ (+ve) અને નેગેટિવ (-ve) તરીકે ઓળખાય છે.

  • Fig 2 માં તમે જોઈ શકો છો કે સમય (Time) ની સાથે વોલ્ટેજનું મૂલ્ય સીધી રેખામાં (Linear) રહે છે, એટલે કે તે બદલાતું નથી.
  • કરંટના વહેવાની દિશા (Direction of conventional flow of current) હંમેશા સોર્સની બહાર પોઝિટિવ ટર્મિનલથી નેગેટિવ ટર્મિનલ તરફ હોય છે. (Fig 3 જુઓ).

ડાયરેક્ટ કરંટ (Direct Current – DC) 🔌

ડાયરેક્ટ કરંટ (DC) સ્વિચ ચાલુ (Switching on) કરવાના સમયથી લઈને સ્વિચ બંધ (Switching off) કરવાના સમય સુધી સમાન મૂલ્ય (Same value) પર જ રહે છે. સામાન્ય ભાષામાં આને આપણે DC Current કહીએ છીએ.

AC સપ્લાય (AC Supply – Fig 4) ⚡

AC સપ્લાયના મુખ્ય સોર્સ AC Generators (Alternators) છે. આ ઉપરાંત, Fig 4b માં દર્શાવ્યા મુજબ ટ્રાન્સફોર્મર (Transformer) માંથી મળતો સપ્લાય પણ AC જ હોય છે.

ઓલ્ટરનેટિંગ વોલ્ટેજ (Alternating Voltage – Fig 5) 🌊

AC સપ્લાય સોર્સ તેમની પોલારિટી (Polarity) સતત બદલતા રહે છે. આના કારણે વોલ્ટેજની દિશા અને તેનું મૂલ્ય (Magnitude) પણ સતત બદલાય છે.

  • આપણા ઘરોમાં પાવર પ્લાન્ટ્સ દ્વારા જે સપ્લાય આવે છે તે Alternating Voltage છે.
  • Fig 5 માં સમયની સાથે ‘સાઈન્યુસોઈડલ’ (Sinusoidal) વેવ-ફોર્મ (Wave-form) બતાવવામાં આવ્યો છે, જે AC ની ખાસિયત છે.

AC સપ્લાયની લાક્ષણિકતાઓ (Characteristics of AC Supply) 📊

  1. Effective Value: AC સપ્લાયને વોલ્ટેજના અસરકારક મૂલ્ય દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
  2. Frequency (ફ્રીક્વન્સી): એક સેકન્ડમાં વોલ્ટેજ કેટલી વાર પોતાની દિશા બદલે છે, તેને ફ્રીક્વન્સી કહેવાય છે. તેને ‘f’ સંજ્ઞાથી દર્શાવાય છે અને તેનો યુનિટ Hertz (Hz) છે.
  3. Terminals: AC સપ્લાયમાં ટર્મિનલ્સને Phase/Line (L) અને Neutral (N) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ઓલ્ટરનેટિંગ કરંટ (Alternating Current – Fig 6) 📉

ઇલેક્ટ્રિક સર્કિટમાં જ્યારે વોલ્ટેજ લાગુ કરવામાં આવે છે, ત્યારે કરંટ (Current) વહે છે. જો સર્કિટમાં ઓલ્ટરનેટિંગ વોલ્ટેજ આપવામાં આવે, તો વહેતા કરંટને Alternating Current (AC) કહેવામાં આવે છે.

DC માં પોલારિટી ટેસ્ટ (Polarity Test in DC) 🔍

DC સપ્લાય સોર્સમાં પોલારિટી (ધન (+) કે ઋણ (-)) ઓળખવી ખૂબ જ જરૂરી છે. આનાથી આપણને ખબર પડે છે કે કોઈ પણ ઇલેક્ટ્રિક ડિવાઇસને સપ્લાય સાથે કેવી રીતે જોડવું (Connect) જોઈએ.

જ્યારે આપણે ટ્રાન્ઝિસ્ટર રેડિયોમાં નવા સેલ (cells) નાખીએ છીએ, ત્યારે આપણે તેને યોગ્ય રીતે મૂકવા જોઈએ જેથી સેલનો Positive Terminal (+) રેડિયોના પોઝિટિવ ટર્મિનલ સાથે અને Negative Terminal (-) રેડિયોના નેગેટિવ ટર્મિનલ સાથે જોડાય (જેમ કે આકૃતિ 7 માં બતાવ્યું છે).

🔋 પોલારિટીનું મહત્વ (Importance of the Polarity)

  • Direct Current (DC) સપ્લાયમાં ફિક્સ્ડ પોલારિટી (fixed polarity) હોય છે, જેને Positive (+) અને Negative (-) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
  • જે ઇલેક્ટ્રિક ડિવાઇસના ટર્મિનલ્સ પર પોઝિટિવ અને નેગેટિવ નિશાનીઓ હોય, તેને Polarised કહેવામાં આવે છે.
  • આવા ડિવાઇસને વોલ્ટેજ સોર્સ (battery અથવા DC supply) સાથે જોડતી વખતે આપણે સાચી પોલારિટી જોવી ખૂબ જરૂરી છે.
  • જો પોલારિટી યોગ્ય રીતે જોવામાં ન આવે (એટલે કે +ve ને -ve સાથે જોડવામાં આવે), તો ડિવાઇસ કામ કરશે નહીં અને કદાચ ડેમેજ (damage) પણ થઈ શકે છે. ⚠️

💡 ઇલેક્ટ્રિક કરંટની અસરો (Effects of Electric Current)

જ્યારે સર્કિટમાંથી ઇલેક્ટ્રિક કરંટ પસાર થાય છે, ત્યારે તેની કેટલીક અસરો જોવા મળે છે:

  1. કેમિકલ ઇફેક્ટ (Chemical effect): 🧪 જ્યારે ઇલેક્ટ્રિક કરંટ કોઈ વાહક પ્રવાહી (conducting liquid) જેમ કે એસિડ્યુલેટેડ વોટર (acidulated water) જેને Electrolyte (ઇલેક્ટ્રોલાઇટ) કહેવાય છે, તેમાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે તે રાસાયણિક પ્રક્રિયા (chemical action) દ્વારા તેના ઘટકોમાં વિભાજિત થાય છે.

    • ઉપયોગ: ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ (electroplating), બ્લોક મેકિંગ, બેટરી ચાર્જિંગ, મેટલ રિફાઇનરી વગેરેમાં.

  2. હીટિંગ ઇફેક્ટ (Heating effect): 🔥 જ્યારે કોઈ કંડક્ટર (conductor) માં ઇલેક્ટ્રિક પોટેન્શિયલ આપવામાં આવે છે, ત્યારે ઇલેક્ટ્રોનનો પ્રવાહ કંડક્ટરના રેઝિસ્ટન્સ (resistance) દ્વારા અવરોધાય છે અને તેના કારણે ગરમી (heat) ઉત્પન્ન થાય છે. આ અસરનો ઉપયોગ ઇલેક્ટ્રિક પ્રેસ (electric presses), હીટર (heaters), ઇલેક્ટ્રિક લેમ્પ (electric lamps) વગેરેમાં થાય છે.

  3. મેગ્નેટિક ઇફેક્ટ (Magnetic effect): 🧲 જ્યારે કરંટ વહન કરતા વાયર (current carrying wire) ની નીચે મેગ્નેટિક કંપાસ (magnetic compass) રાખવામાં આવે છે, ત્યારે તે વિચલિત (deflected) થાય છે. આ દર્શાવે છે કે કરંટ અને મેગ્નેટિઝમ વચ્ચે સંબંધ છે. જો વાયરને લોખંડના કોર (iron core) પર વીંટાળવામાં આવે, તો તે Electro-magnet (ઇલેક્ટ્રો-મેગ્નેટ) બની જાય છે. આ અસરનો ઉપયોગ બેલ (bells), મોટર્સ, ફેન, ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ વગેરેમાં થાય છે.

  4. ગેસ આયનાઇઝેશન ઇફેક્ટ (Gas ionization effect): 💨 જ્યારે ઇલેક્ટ્રોન કાચની નળીમાં સીલ કરેલા ચોક્કસ ગેસમાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે તે આયનાઇઝ્ડ (ionised) થાય છે અને પ્રકાશ ઉત્સર્જિત કરવાનું શરૂ કરે છે.

    • ઉપયોગ: ફ્લોરોસન્ટ ટ્યુબ (fluorescent tubes), મર્ક્યુરી વેપર લેમ્પ, સોડિયમ વેપર લેમ્પ, નિયોન લેમ્પ વગેરેમાં.

  5. સ્પેશિયલ રેઝ ઇફેક્ટ (Special rays effect): 🔦 ઇલેક્ટ્રિક કરંટ દ્વારા X-rays અને Laser rays જેવા ખાસ કિરણો પણ ઉત્પન્ન કરી શકાય છે.

  6. શોક ઇફેક્ટ (Shock effect): ⚡ માનવ શરીરમાંથી કરંટ પસાર થવાને કારણે ગંભીર આંચકો (severe shock) લાગી શકે છે અથવા મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે. જો આ કરંટને ચોક્કસ કિંમત પર નિયંત્રિત કરવામાં આવે, તો આ અસરનો ઉપયોગ માનસિક દર્દીઓના સારવાર માટે મગજને હળવા આંચકા આપવા માટે થઈ શકે છે.

 

🔎 SEO Keywords for WordPress:

તમારી વેબસાઈટના સર્ચ એન્જિન ઓપ્ટિમાઈઝેશન માટે નીચેના કીવર્ડ્સનો ઉપયોગ કરો:

  • Main Keywords: Electrician Theory in Gujarati, Effects of Electric Current in Gujarati, Conducting Materials and Insulators, ITI Electrician Notes Gujarati.
  • Secondary Keywords: Chemical effect of current, Heating effect of current, Magnetic effect of electricity, Difference between conductor and insulator in Gujarati, Importance of Polarity, Electrician NSQF Level 4 notes.
  • Meta Description: આ લેખમાં ઇલેક્ટ્રિક કરંટની અસરો (Chemical, Heating, Magnetic) અને કંડક્ટર્સ તથા ઇન્સ્યુલેટર્સ વિશે ગુજરાતી અને અંગ્રેજી મિશ્રિત ભાષામાં સરળ સમજૂતી આપવામાં આવી છે.

પાવર: ઇલેક્ટ્રિશિયન (NSQF – સુધારેલ 2022) – એક્સરસાઇઝ 1.2.17-19 માટે સંબંધિત થિયરી.

SEO Keywords for WordPress Website 🌐

જો તમે આ માહિતી તમારી વેબસાઇટ પર મૂકવા માંગતા હોવ, તો નીચેના ટેગ્સ અને કીવર્ડ્સ વાપરો:

  • DC vs AC supply in Gujarati
  • ITI Electrician Theory Lesson 1.2.17
  • Direct Current meaning in Gujarati
  • Alternating Current explanation
  • Difference between Phase and Neutral
  • Polarity test in DC
  • Sinusoidal wave form explanation Gujarati
  • Basic Electrical engineering in Gujarati script

માર્ગદર્શન: વિદ્યાર્થીઓએ આ ડાયગ્રામ (Fig 1 થી 6) પોતાની નોટબુકમાં દોરવા અને દરેક ટર્મિનલના નામ યાદ રાખવા. 📝✅

સૂચના: આ લેસન તમારી બુકના Exercise 1.2.17-19 પર આધારિત છે. વધુ અભ્યાસ માટે તમારી પ્રેક્ટિકલ બુકનો સંદર્ભ લેવો. 📖✨

🏷️ WordPress SEO Keywords:

તમારી વેબસાઈટ માટે નીચેના કીવર્ડ્સ વાપરો:

  • ITI Electrician Theory Gujarati
  • Basic Electricity in Gujarati
  • What is Ampere and Ammeter
  • Difference between EMF and PD in Gujarati
  • Electromotive Force calculation
  • Electrical Circuit basics for students
  • ITI Education Gujarati notes

સૂચના: આ માહિતી તમારા અભ્યાસક્રમ (NSQF – Revised 2022) મુજબ તૈયાર કરવામાં આવી છે. વધુ પ્રેક્ટિસ માટે આકૃતિઓ (Fig 1 થી 4) નો અભ્યાસ કરો. 🎓📖

PreviousNext