Vernier Caliper: Least Count, ગણતરી (Calculation), સાવચેતી (Care) અને ઉપયોગ (Use) 📏🛠️
Objectives: આ લેસનના અંતે તમે નીચેની બાબતો શીખી શકશો:
- Vernier નો સિદ્ધાંત (Principle) જણાવવો.
- Vernier ના Least Count ને વ્યાખ્યાયિત (Define) કરવું.
- Vernier scales ના Least Count ની ગણતરી (Derive) કરવી.
The Vernier Principle (વર્નિયરનો સિદ્ધાંત) 💡
Vernier નો પાયાનો સિદ્ધાંત (Basic Principle) એ છે કે, જે લઘુત્તમ માપ (Smallest unit) વર્નિયર દ્વારા વાંચી શકાય છે, તે બે સ્કેલ (Scales) ના વિભાગો (Divisions) ની લંબાઈ વચ્ચેના તફાવત જેટલું હોય છે.
Vernier scale પરનું મેગ્નિફિકેશન (Magnifying) બે સ્કેલના એકબીજા પર સરકવાને કારણે મળે છે. આંખ સરળતાથી પારખી શકે છે કે કયા વિભાગો (Divisions) એકબીજાની બરાબર લાઇનમાં છે. આ જ ખાસિયત આપણને 0.02 mm ની ચોકસાઈ (Accuracy) સાથે વાંચવામાં મદદ કરે છે.
- Fig 1: Vernier ના સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ કરીને રીડિંગ કેવી રીતે નક્કી કરવું તે દર્શાવે છે.
- Fig 2: Main scale અને Vernier scale ના ગ્રેજ્યુએશન દર્શાવે છે. Main scale ના 1 વિભાગનું મૂલ્ય 0.1 unit છે. Vernier scale માં આવા 9 વિભાગોને 10 સરખા ભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે.
- તેથી, 1 Vernier scale division = 0.9 / 10 = 0.09 units.
- હવે, Vernier principle મુજબ: Smallest unit size = 1 M.S.D. – 1 V.S.D. (i.e.) 0.1 – 0.09 = 0.01 unit.
Definition of the Least Count (લઘુત્તમ માપની વ્યાખ્યા) 🔍
Least count એ સૌથી નાનું માપ (Smallest possible measurement) છે જે ચોકસાઈવાળા સાધન (Precision instrument) દ્વારા લઈ શકાય છે.
-
Fig 3: Vernier scale વાંચવાની રીત દર્શાવે છે. Vernier scale નો શૂન્ય (Zero) main scale ના 0.2 અને 0.3 ની વચ્ચે છે. Vernier scale નો 2nd ગ્રેજ્યુએશન main scale ના 4th division સાથે મેચ થાય છે.
- તેથી રીડિંગ = 0.2 + 2 * 0.01 = 0.22.
-
Fig 4: આધુનિક મેટ્રિક માપણીમાં વપરાતા 50 division વાળા Vernier scale ને દર્શાવે છે. આ સાધનનો main scale ‘mm’ માં ગ્રેજ્યુએટેડ હોય છે.
Least Count ની ગણતરી (Calculation) 🔢
Vernier caliper નો ઉદ્દેશ્ય (Purpose) 49 main scale divisions ને 50 સરખા ભાગોમાં વહેંચવાનો છે.
Given:
1 Vernier Scale Division (V.S.D.) = 49/50 mm
1 Main Scale Division (M.S.D.) = 1 mm
Formula:
Least Count (L.C.) = 1 M.S.D. – 1 V.S.D.
Calculation:
L.C. = 1 mm – 49/50 mm
= 50/50 – 49/50
= (50 – 49)/50
= 1/50 mm
= 0.02 mm
કેટલાક કિસ્સામાં 150 mm કેપેસિટીના કેલિપર્સમાં main scale ને 1 mm ને બદલે ½ mm (0.5 mm) માં વહેંચવામાં આવે છે. ત્યાં 24 divisions ને 25 ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે.
- ત્યાં 1 V.S.D. = 1/2 * 24/25 = 12/25 mm.
- L.C. = 1/2 mm – 12/25 mm = (25-24)/50 = 1/50 = 0.02 mm.
Measurement of Reading (રીડિંગ લેવાની રીત) 📝
- Fig 8: જો બંનેના ‘0’ મેચ થતા હોય તો રીડિંગ 0 mm ગણાય.
- Fig 9 & 10: જો Vernier નો ‘0’ main scale ના ‘0’ અને 1st division ની વચ્ચે હોય અને 3rd division મેચ થતો હોય, તો રીડિંગ: 0 mm + 3 * 0.1 mm = 0.3 mm.
- Fig 11: જો ‘0’ 44th અને 45th division ની વચ્ચે હોય અને 4th division મેચ થાય, તો રીડિંગ: 44 mm + 4 * 0.1 mm = 44.4 mm.
(નોંધ: ઉપરના ઉદાહરણોમાં 0.1 mm નો least count વપરાયો છે.)
The Universal Vernier Caliper and its Application (યુનિવર્સલ વર્નિયર કેલિપર અને તેનો ઉપયોગ) ⚙️
Objectives:
- Universal Vernier Caliper ના ભાગોની યાદી બનાવવી.
- તેની બાંધણી (Constructional features) અને કાર્ય સમજવું.
- માપ લેતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાના મુદ્દાઓ.
Parts of Universal Vernier Caliper (મુખ્ય ભાગો):
- Beam: મુખ્ય ભાગ જેના પર સ્કેલ હોય છે.
- Fixed jaw for external measurements: બહારના માપ માટે સ્થિર જડબું.
- Movable jaw for external measurements: બહારના માપ માટે સરકતું જડબું.
- Movable jaw for internal measurements: અંદરના માપ માટે સરકતું જડબું.
- Blade for depth measurement: ઊંડાઈ માપવા માટેની બ્લેડ.
- Main scale: મુખ્ય સ્કેલ.
- Vernier scale: વર્નિયર સ્કેલ.
- Fine adjustment screw: ઝીણવટભર્યા એડજસ્ટમેન્ટ માટે.
- Set of locking screws: માપને લોક કરવા માટે.
Constructional Details (બનાવટ) 🛠️
આ સાધન Nickel-chromium steel માંથી બનાવવામાં આવે છે, જેને heat-treat અને ground કરવામાં આવે છે જેથી તે તાપમાનના ફેરફાર સામે ટકી શકે.
- Beam: તેના પર mm ના નિશાન હોય છે. દર 10મી લાઇન લાંબી અને નંબર (1, 2, 3…) વાળી હોય છે.
- Jaws: અંદરના (Internal) અને બહારના (External) માપ લેવા માટે વપરાય છે.
- Vernier Unit: આ યુનિટ બીમ પર સ્લાઇડ થાય છે. તેના પર પણ ગ્રેજ્યુએશન હોય છે.
- Depth Blade: બીમની પાછળ એક ખાંચ (Groove) હોય છે જેમાં આ બ્લેડ સરકે છે, જે ઊંડાઈ માપવા કામ આવે છે.
Advantages & Disadvantages (ફાયદા અને ગેરફાયદા) ✅❌
Advantages (ફાયદા):
- એક જ સાધનથી outside, inside અને depth ત્રણેય માપ લઈ શકાય છે.
Disadvantages (ગેરફાયદા):
- રીડિંગની ચોકસાઈ ઓપરેટરની કુશળતા (Skill) પર આધાર રાખે છે.
- વધારે પડતા વપરાશથી સ્લાઇડિંગ યુનિટ ઢીલું પડી શકે છે.
- 0.02 mm થી ઓછા ફેરફાર (Deviations) માપી શકાતા નથી.
- Parallax error (જોવાની ભૂલ) ને કારણે ખોટું રીડિંગ આવી શકે છે.
How to read a measurement (માપ કેવી રીતે વાંચવું?) 📖
- Main scale પરના એવા ગ્રેજ્યુએશન નોંધો જે Vernier ના ‘0’ થી પસાર થઈ ગયા છે. આ તમને આખા mm (Full mm) આપશે.
- જુઓ કે Vernier scale નો કયો વિભાગ main scale ની કોઈ લાઇન સાથે બરાબર મેચ થાય છે.
- આ નંબરને Least Count સાથે ગુણો (Multiply).
- આ કિંમતને main scale ના રીડિંગમાં ઉમેરો (Add).
Keywords 📈
- Vernier Caliper in Gujarati
- Least Count of Vernier Caliper formula
- Universal Vernier Caliper parts and use
- How to read Vernier Caliper in Gujarati
- ITI Mechanic Diesel study material Gujarati
- Precision measuring instruments Gujarati
- Vernier Caliper engineering notes
Hope this lesson helps you master the Vernier Caliper! 🎓🔧
