મોડ્યુલ: માપન અને માર્કિંગની પ્રેક્ટિસ (Measuring and Marking Practice)

લેસન: માર્કિંગ મટીરીયલ્સ (Marking Materials)

વિષય: ટ્રાય સ્ક્વેર – પરિચય, બનાવટ અને તેના ભાગો (Introduction, Construction, and Parts of Try Square)

---

પરિચય (Introduction)

ટ્રાય સ્ક્વેર (Try Square) એ વર્કશોપમાં વપરાતું એક અત્યંત ચોકસાઈપૂર્વકનું (Precision) માપન સાધન છે. તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે બે સપાટીઓ એકબીજા સાથે 90 ડિગ્રી (કાટખૂણે) છે કે નહીં તે તપાસવા માટે થાય છે. ફિટિંગ, કાર્પેન્ટ્રી અને મશીન શોપમાં માર્કિંગ કરવા માટે આ એક અનિવાર્ય સાધન છે.

🔍 મુખ્ય ખ્યાલ (Core Concept)

1. ટ્રાય સ્ક્વેર (Try Square) એ ચોકસાઈનું પ્રતીક છે; તે કોઈપણ વર્કપીસની સપાટી 90-ડિગ્રી (Right Angle) પર છે કે નહીં તે ચકાસવાનું પ્રાથમિક સાધન છે.
2. મિકેનિક ડીઝલ ટ્રેડમાં, એન્જિન બ્લોક અથવા માઉન્ટિંગ બ્રેકેટ્સની સપાટતા (Flatness) અને લંબરૂપતા (Squareness) ચકાસવા માટે આ અનિવાર્ય છે.
3. જો માર્કિંગમાં સહેજ પણ ભૂલ થાય, તો એન્જિનના ભાગોનું એલાઈનમેન્ટ (Alignment) બગડી શકે છે, જે ભવિષ્યમાં મોટા બ્રેકડાઉનનું કારણ બને છે.

બનાવટ (Construction)

ટ્રાય સ્ક્વેર સામાન્ય રીતે ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા સ્ટીલમાંથી બનાવવામાં આવે છે.

• તેની Blade (બ્લેડ) હાર્ડન અને ટેમ્પર કરેલા હાઈ-કાર્બન સ્ટીલમાંથી બનાવવામાં આવે છે જેથી તે ઘસાઈ ન જાય.
• તેનો Stock (સ્ટોક) કાસ્ટ આયર્ન, સ્ટીલ અથવા એલ્યુમિનિયમમાંથી બનાવવામાં આવે છે.
• બ્લેડ અને સ્ટોકને એકબીજા સાથે બરાબર 90 ડિગ્રીના ખૂણે રિવિટિંગ અથવા ચોકસાઈપૂર્વક ફિટિંગ કરીને જોડવામાં આવે છે.

ટ્રાય સ્ક્વેરના ભાગો (Parts of Try Square)

ટ્રાય સ્ક્વેરના મુખ્ય ત્રણ ભાગો હોય છે:

1. Stock (સ્ટોક): આ ટ્રાય સ્ક્વેરનો જાડો ભાગ છે. તેને કામ કરવાની સપાટીની ધાર (Edge) પર ટેકવીને રાખવામાં આવે છે.
2. Blade (બ્લેડ): આ લાંબો અને પાતળો ભાગ છે જે સ્ટોક સાથે કાટખૂણે જોડાયેલો હોય છે. કેટલીક બ્લેડ પર માપન માટે સેન્ટીમીટર કે ઇંચના આંકડા (Graduations) પણ હોય છે.
3. Burr Slot (બર્ડ સ્લોટ): સ્ટોક અને બ્લેડ જ્યાં મળે છે ત્યાં અંદરના ખૂણે એક નાનો ખાંચો (Groove) હોય છે. આ ખાંચો વર્કપીસની ધાર પર રહેલા કચરા અથવા બર (Burr) ને સમાવી લે છે, જેથી માપનમાં ભૂલ ન આવે.

ટ્રાય સ્ક્વેરના ઉપયોગો (Uses)

વર્કશોપ પ્રેક્ટિસમાં ટ્રાય સ્ક્વેરના મુખ્ય ઉપયોગો નીચે મુજબ છે:

   90° નો ખૂણો તપાસવો (Checking Squareness):
કોઈપણ તૈયાર કરેલા જોબ (Workpiece) ના બે પાસાઓ અથવા સપાટીઓ એકબીજા સાથે બરાબર 90 ડિગ્રીના ખૂણે છે કે નહીં તે તપાસવા માટે ટ્રાય સ્ક્વેરનો ઉપયોગ થાય છે.

  સપાટીની સમતલતા તપાસવી (Checking Flatness):
વર્કપીસની સપાટી બરાબર સપાટ (Flat) છે કે તેમાં કોઈ ખાડા-ટેકરા છે, તે જાણવા માટે બ્લેડની ધારને સપાટી પર રાખીને તપાસવામાં આવે છે.

   90° ના ખૂણે લાઇન દોરવી (Marking Lines at Right Angles):
વર્કપીસની કોઈ એક સીધી ધાર (Reference Edge) ને આધારે તેની ઉપર કાટખૂણે માર્કિંગ લાઇન દોરવા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે.

   વર્કપીસને સેટ કરવા (Setting up Workpieces):
મશીન વાઈસ (Machine Vice) કે અન્ય હોલ્ડિંગ ડિવાઇસમાં જોબને બરાબર સીધો અથવા 90° ના ખૂણે ગોઠવવા માટે ટ્રાય સ્ક્વેરનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

ટેકનિકલ મુદ્દાઓ (Key Technical Points)

• ટ્રાય સ્ક્વેરની ચોકસાઈ (Accuracy) તેની બ્લેડની લંબાઈ મુજબ નક્કી થાય છે. સામાન્ય રીતે તે 0.002 mm પ્રતિ 10 mm લંબાઈ જેટલી હોય છે.
• તે અલગ-અલગ સાઈઝમાં ઉપલબ્ધ હોય છે (જેમ કે 100mm, 150mm, 200mm).

સલામતી અને જાળવણી (Safety and Maintenance)

• ટ્રાય સ્ક્વેરને ક્યારેય કટીંગ ટૂલ્સ (જેમ કે ફાઈલ કે હેક્સો) સાથે ભેગા ન રાખવા જોઈએ.
• તેનો ઉપયોગ ક્યારેય હથોડી (Hammer) તરીકે ન કરવો જોઈએ.
• ઉપયોગ કરતા પહેલા અને પછી તેને નરમ કપડાથી સાફ કરવો જોઈએ.
• કાટ લાગતો અટકાવવા માટે તેના પર હળવું તેલ (Oil) લગાવવું જોઈએ.
• તેને ઊંચાઈ પરથી નીચે પડવા ન દેવો, કારણ કે તેનાથી તેની 90 ડિગ્રીની ચોકસાઈ બગડી શકે છે.